در سالهای اخیر، یکی از پرتکرارترین دغدغههای فعالان لجستیک، بازرگانی و تولید در ایران، بیثباتی و غیرقابل پیشبینی بودن هزینه حمل بار بوده است. مسئله فقط افزایش قیمت نیست؛ مسئله این است که دیگر نمیتوان عددی را برای حملونقل پیشبینی، بودجهبندی یا حتی مقایسه کرد.
برای بسیاری از مدیران تدارکات، هزینه حمل بار از یک متغیر قابل مدیریت، به یک ریسک دائمی تبدیل شده است. این مقاله تلاش میکند ریشههای این وضعیت را بهصورت ساختاری بررسی کند و نشان دهد چرا این بیثباتی اتفاقی یا مقطعی نیست.
هزینه حمل بار؛ از عدد ثابت تا متغیر پرریسک
در گذشته، هزینه حمل بار معمولاً تابع چند عامل مشخص بود: فاصله، نوع وسیله نقلیه، وزن بار و نرخ عرف بازار. با وجود نوسانات، امکان برآورد تقریبی وجود داشت.
اما امروز:
- یک مسیر ثابت، قیمتهای متفاوت دارد
- یک نوع بار، کرایههای متناقض دریافت میکند
- حتی در بازههای زمانی کوتاه، نرخها تغییر میکنند
این وضعیت باعث شده هزینه حمل بار عملاً از کنترل برنامهریزی مالی خارج شود.
عامل اول: ناپایداری در هزینههای پایه ناوگان
سوخت؛ متغیری که ثابت نیست
اگرچه قیمت رسمی سوخت در ظاهر کنترلشده بهنظر میرسد، اما در عمل:
- سهمیهبندی
- دسترسی نامتوازن
- مصرف بالا در ناوگان فرسوده
باعث شده هزینه واقعی سوخت برای راننده و شرکت حمل ثابت نباشد. این عدم شفافیت مستقیماً روی کرایه اثر میگذارد.
تعمیرات و قطعات؛ هزینههای جهشی
بخش بزرگی از ناوگان حملونقل ایران فرسوده است. هزینه تعمیر و نگهداری:
- قابل پیشبینی نیست
- به نرخ ارز وابستگی غیرمستقیم دارد
- در دورههای کوتاه جهش میکند
در نتیجه، راننده یا شرکت باربری برای پوشش ریسک، کرایه را با حاشیه امنیت بالاتر اعلام میکند.
- خروج موقت یا دائم رانندگان از چرخه کار
- کاهش انگیزه فعالیت بهدلیل عدم تناسب درآمد و هزینه
- تمرکز ناوگان روی مسیرهای خاص با سود بالاتر
در این شرایط، عرضه و تقاضا از تعادل خارج میشود و قیمتها ناگهانی تغییر میکنند. این تغییر نه بر اساس هزینه واقعی، بلکه بر اساس دسترسی شکل میگیرد.
عامل سوم: نبود نظام شفاف قیمتگذاری
در بازار حملونقل ایران:
- نرخ مرجع قابل اتکا وجود ندارد
- قیمتها بیشتر توافقی هستند تا محاسباتی
- دلالی نقش پررنگی در تعیین کرایه دارد
وقتی قیمتگذاری مبتنی بر داده و چارچوب نباشد، طبیعی است که پیشبینیپذیری از بین برود. هر سفارش، تبدیل به مذاکرهای جداگانه میشود.
عامل چهارم: تأثیر تصمیمات مقطعی و بخشنامهای
یکی از مشکلات ساختاری لجستیک ایران، تغییرات ناگهانی مقررات و سیاستها است. این تغییرات میتواند شامل:
- محدودیتهای تردد
- قوانین جدید گمرکی
- تغییر رویههای مرزی
- دستورالعملهای موقت حملونقل
هر تصمیم ناگهانی، زنجیرهای از هزینههای پنهان ایجاد میکند که در نهایت به کرایه حمل اضافه میشود.
عامل پنجم: ریسکهای مرزی و بینشهری
در حملونقل بینشهری و صادراتی، ریسکها چند برابر میشود:
- صفهای طولانی در مرز
- توقفهای غیرقابل پیشبینی
- تفاوت رویهها در هر مرز
- افزایش هزینه خواب بار و ناوگان
این ریسکها معمولاً قبل از حمل قابل محاسبه نیستند، بنابراین در قیمت نهایی بهصورت تقریبی و محافظهکارانه لحاظ میشوند.
عامل ششم: ضعف در برنامهریزی لجستیکی در سطح فرستنده
همه عوامل بیرونی نیستند. بخشی از بیثباتی هزینه حمل، از داخل شرکتها شروع میشود:
- اعلام دیرهنگام نیاز حمل
- تغییرات لحظهای در زمان بارگیری
- عدم آمادگی محل بارگیری یا تخلیه
- اطلاعات ناقص درباره بار
این موارد باعث افزایش ریسک برای باربری میشود و در نهایت، هزینه بالاتر تحمیل میکند.
عامل هفتم: تفاوت شدید بین بار صنعتی و بار عمومی
یکی از سوءتفاهمهای رایج، مقایسه کرایه بار صنعتی با بار عمومی است. بار صنعتی:
- ریسک بیشتری دارد
- نیازمند ناوگان خاص است
- زمان توقف بالاتری دارد
- بیمه پیچیدهتری میطلبد
وقتی این تفاوتها نادیده گرفته میشود، تصور بیثباتی ایجاد میشود، در حالی که بخشی از اختلاف قیمت منطقی است.
چرا این وضعیت ادامهدار است؟
مشکل اصلی اینجاست که هیچکدام از عوامل بالا کوتاهمدت یا مقطعی نیستند. ترکیب این موارد باعث شده:
- بازار بهجای پیشبینیپذیری، واکنشی شود
- قیمتها بهجای محاسبه، بر اساس حدس تعیین شوند
- اعتماد بین طرفین کاهش یابد
تا زمانی که نگاه سیستماتیک به لجستیک وجود نداشته باشد، این بیثباتی ادامه خواهد داشت.
راهکارهای عملی پیشنهادی برای کاهش اثر این بیثباتی
واقعبینانه اگر نگاه کنیم، حذف کامل نوسان ممکن نیست. اما مدیریت آن ممکن است.
1. حرکت به سمت قراردادهای شفاف
قراردادهایی که:
- فرمول قیمت دارند
- ریسکها را مشخص میکنند
- مسئولیتها را شفاف میکنند
کمک میکنند هزینهها قابل کنترلتر شوند.
2. همکاری با مجموعههای ساختارمند لجستیکی
شرکتهایی که:
- ناوگان متنوع دارند
- تجربه صنعتی دارند
- قیمتگذاری شفافتری ارائه میدهند
ریسک نوسان را کاهش میدهند.
3. برنامهریزی دقیقتر در سمت فرستنده
هرچه اطلاعات کاملتر و زمانبندی دقیقتر باشد، هزینه حمل قابل پیشبینیتر میشود.
نقش شرکتهای لجستیکی در ایجاد ثبات نسبی
در چنین بازاری، نقش شرکتهای لجستیکی حرفهای پررنگتر میشود. مجموعههایی مانند گروه لجستیک بینالمللی جمشیدبار که با نگاه سیستمی و تجربه عملی در بازار ایران فعالیت میکنند، تلاش میکنند:
- هزینهها را شفافتر اعلام کنند
- ریسکها را قبل از حمل مشخص کنند
- و بهجای قیمت لحظهای، منطق قیمت ارائه دهند
همکاری با شرکت حمل و نقل توحیدراه در استان قم نیز نمونهای از تمرکز بر حمل صنعتی و بینشهری با رویکرد ساختارمند است؛ رویکردی که هدف آن کاهش شوکهای قیمتی برای مشتری است، نه حذف واقعیتهای بازار.
غیرقابل پیشبینی شدن هزینه حمل بار در ایران نتیجه یک عامل نیست؛ حاصل تلاقی ناوگان فرسوده، تصمیمات مقطعی، ریسکهای مرزی، ضعف برنامهریزی و نبود شفافیت قیمتی است.
در چنین شرایطی، مدیریت لجستیک دیگر فقط انتخاب ارزانترین گزینه نیست، بلکه انتخاب قابل پیشبینیترین گزینه است. تصمیمی که شاید در ظاهر هزینه بیشتری داشته باشد، اما در عمل، ریسک کمتری به کسبوکار تحمیل میکند.
برای استعلام قیمت با ما در ارتباط باشید.
