مقدمه
ترانزیت بینالمللی و توسعه لجستیک از مهمترین ارکان رشد اقتصادی و گسترش تجارت خارجی ایران به شمار میرود. با توجه به موقعیت استراتژیک کشور در مسیر کریدورهای مهم تجاری، ایران میتواند نقش ویژهای در اتصال شرق و غرب ایفا کند. با این حال، گزارشهای رسمی نشان میدهد که بخشی از ظرفیتهای حملونقل کشور هنوز بهطور کامل فعال نشده و برخی موانع ساختاری نیاز به اصلاح دارند.
📌 ماندگاری کالا در مرزها؛ چالشی که نیازمند اصلاح ساختار است
یکی از مهمترین شاخصهای کارآمدی در ترانزیت بینالمللی، سرعت عبور کالا از مرزها و گمرکات کشورهاست. بر اساس آمار رسمی منتشرشده، زمان متوسط ماندگاری کالا در مرزهای ایران بیش از ۱۴۰ ساعت (تقریباً ۶ روز) است. این رقم در مقایسه با کشورهای منطقه که توانستهاند فرآیند عبور کالا را ظرف ۵ تا ۶ ساعت انجام دهند، فاصله قابل توجهی را نشان میدهد.
این زمان طولانی، نه تنها هزینههای نگهداری و توقف بار را افزایش میدهد، بلکه منجر به کاهش جذابیت مسیر ترانزیتی ایران برای شرکتهای بینالمللی میشود. در دنیای امروز که سرعت و چابکی در زنجیره تأمین نقش تعیینکنندهای دارد، چنین ماندگاری طولانی میتواند جایگاه کشور را در رقابت منطقهای تحت تأثیر قرار دهد.
عوامل کلیدی این تأخیر عبارتاند از:
- فرآیندهای اداری و بروکراسی پیچیده در گمرکات
- ضعف در هماهنگی بین دستگاههای اجرایی و سازمانهای مرزی
- نبود سامانههای دیجیتال یکپارچه برای ثبت و ردیابی اطلاعات محمولهها
- کمبود زیرساختهای لجستیکی در پایانههای مرزی (از جمله تجهیزات تخلیه و بارگیری سریع)
با این حال، کارشناسان معتقدند که کاهش این زمان امکانپذیر است. بسیاری از کشورها با یکپارچهسازی فرآیندهای گمرکی، استفاده از فناوریهای هوشمند (مانند سامانههای ردیابی آنلاین و اسناد الکترونیکی)، و ایجاد پنجره واحد تجاری (Single Window) توانستهاند عبور کالا را از چند روز به چند ساعت کاهش دهند.
برای ایران نیز چنین اصلاحاتی نه تنها به افزایش حجم ترانزیت و تحقق اهداف ۴۰ میلیون تن ترانزیت سالانه کمک میکند، بلکه موجب ارتقاء جایگاه کشور در کریدورهای بینالمللی میشود.
📌 ظرفیتهای از دسترفته در ترانزیت بینالمللی
بر اساس برنامه هفتم توسعه، ایران باید سالانه ۴۰ میلیون تن کالا را از طریق مسیرهای ترانزیتی خود جابهجا کند. اما طبق آمار نیمه نخست سال جاری، تنها ۸ میلیون تن کالا ترانزیت شده که فاصله زیادی با اهداف برنامه دارد.
این شکاف نشان میدهد که علاوه بر اصلاح ساختارهای موجود، سرمایهگذاری در لجستیک، توسعه زیرساختها و جذب همکاریهای بینالمللی میتواند جایگاه ایران را در بازار ترانزیت منطقهای ارتقا دهد.
📌 نوسازی ناوگان حملونقل؛ ضرورتی برای افزایش کارایی
یکی دیگر از محورهای کلیدی توسعه لجستیک در ایران، نوسازی ناوگان حملونقل جادهای و مسافری است. بخش زیادی از ناوگان فعلی کشور فرسوده بوده و همین امر موجب افزایش مصرف سوخت، کاهش ایمنی و افزایش هزینههای نگهداری میشود.
برنامههای حمایتی برای تسهیل در تأمین تسهیلات خرید کامیون و اتوبوسهای جدید در حال اجراست؛ اما سرعت این فرآیند باید افزایش یابد تا همگام با نیازهای روز، ظرفیت حملونقل کشور ارتقا پیدا کند.
📌 راهکارهای پیشنهادی برای بهبود وضعیت لجستیک ایران
- دیجیتالیسازی فرآیندهای گمرکی و مرزی برای کاهش زمان توقف کالا.
- سرمایهگذاری در نوسازی ناوگان با حمایت دولت و جذب سرمایه بخش خصوصی.
- تقویت همکاری بیندستگاهی میان سازمان راهداری، گمرک و سایر نهادهای مرتبط.
- استفاده از تجربه کشورهای منطقه در سادهسازی و تسریع ترانزیت.
- گسترش همکاریهای بینالمللی و منطقهای در کریدورهای شمال-جنوب و شرق-غرب.
نتیجهگیری
ایران بهواسطه موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز خود، توانایی تبدیلشدن به یک هاب لجستیکی منطقهای را دارد. اما تحقق این هدف نیازمند اصلاح فرآیندهای ترانزیتی، کاهش زمان ماندگاری کالا در مرزها و تسریع در نوسازی ناوگان است. اگر این مسیر بهصورت هدفمند و مرحلهای دنبال شود، ایران میتواند سهم قابل توجهی از بازار لجستیک منطقه را به دست آورد و جایگاه خود را در زنجیره تأمین جهانی تثبیت کند.
